اخلاقیات و خداناباوری: آیا خداناباوران می‌توانند اخلاق‌مدار باشند؟

نویسنده: توران فریتینکر · نخستین نشر: اپریل ۲۰۲۵

مسئله ی اخلاق در ذات خود یک مسئله ی پیچیده است و وقتی پیچیده تر می شود که وجود و عدم وجود خدا در مباحث اخلاقی باز شود. بسیاری از دینداران و خصوصاً خداباوران فکر می کنند که مسئله ی اخلاقیات و داشتن منبع اخلاقی واضح است و نیازی به بحث بیشتر نیست. لُب و لعاب این نظریه ی خداباوران این است: انسانها فقط می‌توانند درباره اخلاقیات نظر ذهنی (subjective) بدهند و نظریه پردازی نمایند، و نظر هیچکس از نظر دیگری معتبرتر نیست. این مسئله خداباوران را به این نتیجه رسانده که یک منبع عینی (objective) اخلاق باید جدا از انسانها و بالاتر از آنها باشد. آنها می‌گویند که این منبع خدا است. از آنجایی که خداناباوران وجود خدا را رد می‌کنند، پس به نظر خداباوران، خداناباوران نمی‌توانند منبعی برای اخلاقیات خود داشته باشند. از اینکه منبع اخلاقیات خود شان عینی (objective) است و از طرف خدایی درست و نادرست و خوب و بد برای شان تعیین شده، منبع اخلاقیات ذهنی یا (subjective) را نمی توانند به صفت منبع بپذیرند. یعنی عقل بشر و مجموع تجارب آنها را در تفکیک خوب از بد و درست از نادرست کارگر نمی دانند. در واقع، این نتیجه گیری که خداباوران کرده اند، را می توان به دو استدلال جداگانه ذیل ساختار بندی کرد:

خدا منبع اخلاقیات عینی است و انسانها باید اخلاقیات را از خدا بیاموزند، و
انسانها، بجز توصل به خدا، راهی برای دانستن اینکه چه چیزی اخلاقی است و چه چیزی اخلاقی نیست، ندارند.

سوال اساسی: آیا اخلاقیات از خدا می‌آید؟

برای اینکه اخلاقیات از خدا بیاید، در قدم اول خدا باید وجود داشته باشد. از آنجا که تا هنوز خداباوران نتوانسته اند وجود حد اقل یک خدا را ثابت کنند، این استدلال به کلی بی‌اساس است. ما خداناباوران می‌توانیم بحث را در همینجا به همین ساده گی پایان دهیم و از خداباوران بخواهیم که وقتی توانستند خدای شان را اثبات بکنند، بحث اخلاقیات را دوباره از سر بگیریم. اما از اینکه مباحث پیش برود و برای بررسی استدلال، می‌توانیم فرض کنیم که یک خدایی وجود دارد تا ببینیم مباحث اخلاقیات به کجا می‌رسد.

ابتدا باید بپرسیم که خدا از کجا می‌داند که کدام عمل اخلاقی است و کدام عمل غیر اخلاقی؟ برای پاسخ به این پرسش و آغاز مبحث مان، خالی از مفاد نخواهد بود اگر سری به دومین رساله ی افلاطون، یعنی ائوتیفرو بزنیم. طی دیالوگی که بین سقراط و ائوتیفرو می گذرد، سقراط از ائوتیفرو می‌پرسد: “آیا عملی از نظر اخلاقی بخاطری خوب است چون خدا آن را فرمان داده، یا چون عمل از نظر اخلاقی خوب بوده، پس خدا فرمان داده؟” این مسئله در اخلاقیات به عنوان معضل ائوتیفرو شناخته می‌شود که دارای دو بخش است. می توان هر دو بخش را تحت دو قضیه ی جداگانه مورد بحث قرار داد.

قضیه ی اول: چون عمل از نظر اخلاقی خوب بوده، پس خدا فرمان داده

اگر خدا فقط یک عاملی است که اخلاقیات جهانی را ترویج می‌کند، آنگاه اخلاقیات مستقل از خدا وجود دارد و انسانها می‌توانند با استدلال آن را کشف کنند. در این حالت، ما به خدا نیازی نداریم و تنها نقش خدا این است که به کشف سریعتر آن کمک کند. در این حالت وجود خدا غیرضروری خواهد بود.

قضیه ی دوم: عمل از نظر اخلاقی بخاطری خوب است چون خدا آن را فرمان داده

از سوی دیگر، اگر چیزی به این دلیل اخلاقی و خوب است که خدا آن را فرمان داده و نه برای هیچ دلیل دیگری، آنگاه سه قضیه ی فرعی دیگر شکل می گیرد.

قضیه ی فرعی 1: خدا عالم است و اعمال خوب و بد در علم او نهفته است: اگر خوب و بد از علم خدا منشاء می گیرد، پس منبع اخلاقیات ذهنی است. نمی توانیم بگوییم عینی، چون علم خدا که خود خدا نیست، آگاهی او است. اگر می تواند آگاهی و علم به صفت منبع عینی اخلاقیات محسوب شود، پس خداناباوران هم دارند دقیقاً همین روش را پیشه می کنند، یعنی تکیه بر عقل و دانایی برای شناسایی خوب و بد.

قضیه ی فرعی 2: خدا اعمال را تجربه کرده و سپس فرمان داده که کدامها خوبند و کدامها بد: گرچه می توانیم به راحتی بگوییم این نیز ذهنی بودن منبع اخلاقیات را نشان می دهد، نه عینی بودن آن را. ولی می توانیم کمی فراتر برویم و بپرسیم: زمانیکه خدا می گوید دزدی کار بدی است، آیا خدا تجربه کرده؟ و یا زمانیکه می گوید تجاوز کار بدی است، آیا این را نیز تجربه کرده و خود مورد تجاوز قرار گرفته است که به این نتیجه رسیده تجاوز کار خوبی نیست؟

قضیه فرعی 3: نه در علمش بوده و نه تجربه کرده، فقط گفته کدام اعمال خوبند و کدام اعمال بد: صحنه یی را در نظر بگیرید که خدا انسان را آفرید و بعد گفت: الف از نظر اخلاقی عمل خوبی است و ب عمل بد، بدون کدام دلیل و فقط چُرت انداز و سر سری. از اینکه این نوع کود گذاری اخلاقیات بر اساس منطق و استدلال نیست، پس برای موجودات منطقی مثل انسان این منبع نمی تواند قابل قبول باشد. علاوه بر این، خدا می‌تواند هر زمان نظر خود را تغییر دهد و فرمانهای اخلاقی قبلی را معکوس کند. در این حالت، خدا برای اخلاق ضروری خواهد بود، اما اخلاق عینی نخواهد بود و کاملن ذهنی خواهد بود.

این استدلال ما را به این نتیجه می‌رساند که خدا نمی‌تواند منبع و نویسنده ی اخلاقیات عینی باشد. اگر خدا و اخلاقیات عینی وجود داشته باشد، خدا نیز مانند ما یک ناظر به آن است. خداباورانی که می گویند خدا منبع اخلاقیات عینی است، یکبار دگر قضایا را مرور کنند.

اگر خداباوران بپذیرند که منبع اخلاقیات شان عینی نیست، این موقف نیز مشکلات جدی را در پی دارد. مشکل اول این است که باید تصمیم بگیرند از کدام خدا باید اخلاق خود را بگیرند (خدای کدام دین)؟ این مسئله بی‌اهمیت نیست. چهار هزار و اندی خدا و چند هزار دین برای انتخاب دارند. اگر به همه ی ادیان دقت کنیم، در میابیم که بعضی از باید ها و نباید های اخلاقی مشترک خواهیم یافت، اما حتی در میان دستورات مشترک نیز اختلافات جدی وجود دارد. مثلن، همه ادیان کشتن انسانها را به نحوی ممنوع می‌کنند، اما همگی استثنائاتی دارند که در آن کشتن اجازه داده شده است و این استثناها بین ادیان به وفور دیده می شود. این تفاوت به قدری عمیق است که خداباوران و دینداران برای خدایان و باورهای دینی شان همدیگر را از دم تیغ می گذرانند. با این همه اختلاف، چگونه مثلن یهودیان به موافقه خواهند رسید که اخلاق خود را از الله بگیرند؟

آیا ما می‌توانیم بدون خدا اخلاقمدار باشیم؟

پرسش از امکان اخلاقمداری بدون خدا، یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در فلسفه اخلاق و دین است. پاسخ به این سوال بستگی به دیدگاه فلسفی، مذهبی و شخصی افراد دارد. توانایی و ظرفیت انسانها برای زنده گی اخلاقمدارانه بدون اعتقاد به خدا وابسته به این است که اخلاق را چگونه تعریف کنیم. اگر اخلاق را به‌عنوان یک سیستم مستقل از دین در نظر بگیریم، بسیاری معتقدند که انسانها می‌توانند بدون خدا اخلاقمدار باشند. اما اگر اخلاق را به اراده الهی وابسته بدانیم، این امکان دشوار خواهد بود. طوریکه دیدیم، اگر تکیه بر یک خدا اخلاق را چنین دشوار می‌سازد، چه اتفاقی می‌افتد وقتی همان یک خدا را نیز به‌طور کامل از زنده گی عملی خود حذف کنیم؟ بهتر است این بخش را با پرسشی آغاز کنیم: اخلاقمدار بودن به چه معناست؟ سر زدن به چند فرهنگ لغات چندان کمکی به حال شما نخواهد کرد. اگر چنین بکنید، درخواهید یافت که اخلاق یعنی خُلق و خُلق یعنی اعمال و عادات ما که می تواند درست باشد و می تواند نادرست باشد.

برای ادامه مبحث مهم است که به دو نکته اشاره صورت گیرد. اولین نکته این است که یک عمل فقط زمانی می‌تواند وارد حیطه ی مبحث اخلاقیات شود که بر انسان‌ها یا موجودات دیگر تأثیر بگذارد، چه مثبت و چه منفی. مثلن چگونگی رفتار شما با یک سنگ زمانی بُعد اخلاقی می گیرد که بر انسان‌ها یا موجودات دیگر تأثیر بگذارد. یعنی اینکه پا از حریم خصوصی فراتر نهد. بنابراین، مباحث اخلاقیات در محور رفتار و اعمالی می چرخد که از حریم خصوصی بیرون شود و دیگران را متاثر بسازد.

دومین نکته که باید واضح شود این است که چه چیزی خوب است و چه چیزی بد؟ از نظر خداباوران (Theistic Perspective)، همانطوریکه خواندیم، اخلاق به‌طور ذاتی با خدا پیوند دارد و چیزی اخلاقی است چون خدا آن را فرمان داده است. اما از نظر طبیعت گرایان (خداناباوران) خوب و بد چیست؟ آیا در طبیعت گرایی معیاری یا سنجه یی وجود دارد که بتوان بر اساس آن حکم صادر کرد عمل الف عمل خوبی است و عمل ب عمل بد؟ در این قبال چهار دیدگاه وجود دارد که به شرح مختصر هر یک آنها می پردازیم:

دیدگاه اول: دیدگاه سکولار (Secular Perspective)

در این دیدگاه، اخلاق مستقل از دین و خدا تلقی می‌شود. بسیاری از فیلسوفان سکولار، مانند ایمانوئل کانت، جان استوارت میل، و ژان پل سارتر، بر این باورند که انسان می‌تواند بر اساس عقل، تجربه و همدلی، نظام اخلاقی خود را شکل دهد. به عنوان مثال: کانت معتقد بود که اصول اخلاقی از عقل عملی یا (Practical Reason) سرچشمه می‌گیرد و از ما می‌خواهد که به‌گونه‌ی رفتار کنیم که بتوانیم رفتارمان را به‌عنوان قانون عام بپذیریم. این دیدگاه کانت بنام Categorical Imperative شناخته می شود. معادل این نظریه ی کانت در یکی از جملات عام فهم ما نیز گفته شده است “آنچه به خود نمی پسندی، به دیگران مپسند”.

دیدگاه دوم: اخلاقیات طبیعی (Natural Ethics)

بعضی از فیلسوفان استدلال می‌کنند که اخلاق ریشه در طبیعت انسان در پروسه ی فرگشت دارد و از تمایل ما برای بقا، همکاری، و زندگی اجتماعی ناشی می‌شود. روانشناسان فرگشتی، مانند ریچارد داوکینز، معتقد است که خصوصیاتی مانند همدلی و انصاف، محصول فرگشت هستند و به جوامع انسانی کمک می‌کنند که دوام بیاورند.

دیدگاه سوم: دیدگاه اگزیستانسیالیستی (Existentialistic Perspective)

فیلسوفانی مانند نیچه، کیرکگور، دنیل دنیت و سارتر استدلال می‌کنند که در غیاب خدا، انسان خود مسئول خلق معنا و ارزش‌های اخلاقی است. این دیدگاه تأکید می‌کند که مسئولیت اخلاقی بر عهده انسان است و او باید انتخاب‌های خود را بر اساس آزادی و مسئولیت‌پذیری انجام دهد. انسانها چون در انتخاب کردن آزاد هستند، پس نتیجتن انسانها مسوولیت اعمال خود را به عهده دارند و از این حیث اخلاقی زیستن هیچ ربطی به خدا و ماوراءالطبیعه ندارد.

دیدگاه چهارم: دیدگاه علمی به اخلاق (Scientific Ethics)

سم هریس، نویسنده و فیلسوف معاصر، در کتابش “چشم‌انداز اخلاق” (The Moral Landscape) استدلال می‌کند که اخلاقیات می‌توانند عینی باشند و نیازی به وابستگی به دین یا خدا ندارند. او باور دارد که علوم تجربی، بخصوص علوم اعصاب و روان‌شناسی، می‌توانند در تعریف و درک ارزش‌های اخلاقی به ما کمک کنند. وی تأکید می‌کند که برای داشتن اخلاقیات عینی، نیازی به اعتقاد به خدا نیست. او معتقد است که بسیاری از جوامع دینی، ارزش‌هایی را ترویج می‌دهند که با رفاه انسان در تضاد هستند (مثلاً ممنوعیت تحصیل برای زنان، کودک همسری، سنگسار، قتل….). در اخیر هریس بیان می کند که علم می‌تواند جایگزین بهتری باشد زیرا بر اساس شواهد و تحلیل‌های منطقی توانایی فراهم سازی بهترین شرایط برای رفاه انسانها را دارد.

نظر شخصی من در مورد این چهار دیدگاه این است که از آنجا که منبع اخلاقیات نمی‌تواند عینی باشد، با سه دیدگاه اول—دیدگاه سکولار، اخلاقیات طبیعی، و دیدگاه اگزیستانسیالیستی—موافقم. هر سه دیدگاه بطور منطقی و واقعگرایانه توضیح می‌دهند که چگونه انسانها می‌توانند بدون وابستگی به خدا یا منبعی ماورایی، ارزشهای اخلاقی خود را شکل دهند و در عین حال مسئولیت رفتارهای خود را بپذیرند. با این حال، با دیدگاه سم هریس که معتقد است اخلاقیات می‌توانند منبعی عینی داشته باشند و از علوم تجربی استخراج شوند، موافق نیستم. به نظر من، از اینکه اخلاقیات همواره در حال تغییر است، در ابتدا از فرگشت طبیعی انسانها و بعد از تعامل پیچیده‌ی عوامل انسانی، اجتماعی و فرهنگی سرچشمه می‌گیرند و نمی‌توانند تنها به یک مجموعه اصول علمی تقلیل یابند.

نتیجه‌گیری

اخلاقیات از موضوعاتی است که همواره در میان خداباوران و خداناباوران به چالش کشیده شده است. در این مقاله به بررسی ادعای خداباوران مبنی بر اینکه خدا منبع اخلاقیات عینی است و خداناباوران بدون اعتقاد به خدا نمی‌توانند اخلاقمدار باشند، پرداخته شد. بر اساس تحلیل‌های ارائه‌شده، چند نتیجه کلی قابل‌استنتاج است:

۱. استدلال خداباوران از تناقضات درونی رنج می‌برد

همان‌گونه که در معمای ائوتیفرو شرح داده شد، اگر اخلاقیات مستقل از خدا باشند، انسان‌ها قادرند از طریق عقل و منطق، آن‌ها را کشف کنند و نیازی به وجود خدا نخواهد بود. اگر هم اخلاقیات تنها بر اساس فرامین خدا تعریف شوند، دیگر نمی‌توان آن‌ها را عینی دانست، چرا که خود فرامین یا از تجربه میایند، یا از علم و یا هم از چُرت اندازی و سر سری بودن. در هر سه صورت، نمی تواند خدا منبع عینی اخلاقیات باشد و مشکلات آنها را یکایک بررسی کردیم.

۲. تنوع ادیان و تفاوت در اخلاقیات دینی

ادعاهای متفاوت ادیان درباره ارزش‌های اخلاقی نشان می‌دهد که هیچ توافق عمومی میان پیروان ادیان مختلف بر سر اصول اخلاقی وجود ندارد. این امر، چالش بزرگی برای دیدگاه خداباوران در زمینه منبع اخلاقی واحد و عینی ایجاد کرده است.

۳. توانایی و ظرفیت خداناباوران در ایجاد و پیروی از اصول اخلاقی

خداناباوران می‌توانند بدون نیاز به خدا، نظام‌های اخلاقی منطقی، پایدار، و مبتنی بر رفاه انسانی را ایجاد و دنبال کنند. دیدگاه‌های سکولار، اخلاق طبیعی، اگزیستانسیالیسم، و اخلاق علمی، نشان می‌دهند که اصول اخلاقی می‌توانند ریشه در عقلانیت، فرگشت، آزادی فردی، و علوم تجربی داشته باشند. خدا ممکن است برای تعدادی از انسانها نقشی الهام‌بخش در اخلاقیات داشته باشد، اما بررسی‌های فلسفی و علمی نشان می‌دهند که اخلاقیات نیازی به خدا ندارند و می‌توانند مستقل از دین بخاطر رفاه و سعادت بشر تعریف شوند. خداناباوران، بر خلاف دیدگاه خداباوران، قادر به داشتن زندگی اخلاقمدارانه هستند و این امر نه تنها امکان‌پذیر، بلکه یک امر واقعی بوده و خوشبختانه در اکثر جوامع انسانی امروزی تطبیق می شوند و نتایج ملموس برای بِهسازی جوامع در پی داشته است.

دانلود نسخه PDF این مقاله