جرأت کن بفهمی! · Dare to understand!
بحران سازگاری: اسلام در برابر مدرنیته قرن ۲۱
چرا بسیاری از احکام اسلام با واقعیت‌های مدرن سازگار نیستند و چگونه سه گرایش بنیادگرا، سنت‌گرا و تجددگرا هرکدام برای حل این بحران پاسخی متفاوت ارائه می‌کنند.
نویسنده: توران فریتینکر · نخستین نشر: جنوری ۲۰۲۵
بعد از چهارده قرن اگر امروز هم ما از اسلام سخن به میان می آوریم و آنرا زیر زره بین نقد میاندازیم و یا حتا مقدس می پنداریم، به دلیلی است که اسلام تا هنوز هم پیرو دارد و در حال تمرین شدن است. اما آیا تمرین کننده گان حال حاضر اسلام قادر به اجرای صد در صدی احکام قرآن و فقه نبوی هستند؟ یا اینکه نه، بعضی احکام در حد باور است و بعضی احکام قابل اجرا؟ آیا می توان بعضی احکام الله را انجام نداد و مسلمان محسوب شد؟
خواننده گان عزیز باید توجه داشته باشند که این سوال بُعد فلسفی و معرفت شناختی دارد. یعنی آیا همه ی باورها قابلیت تعمیم پذیری و اجرا شدن و تمرین کردن را دارند؟ یا اینکه نه، یک فرد می تواند در ذهن خود باورهایی را داشته باشد که بعضی در مقام ذهن به صفت باور باقی بماند و بعضی را هم در مقام عمل پیاده کند؟ در معرفت شناسی، فاصله ی زیادی است بین داشتن باور و عمل کردن به آن. مثلن یک فرد می تواند باور داشته باشد که دروغ گفتن کار نادرستی است، ولی باز هم دروغ بگوید. اما در باورهای دینی چه؟ آیا یک مسلمان می تواند باور داشته باشد که احکام قرآن صد در صد درست هستند، ولی حداقل به بعضی از آنها عمل نکند؟ مثالی بزنم؛ مسلمانان باور دارند که قرآن از طرف الله آمده و احکام آن صد در صد باید اجرا شود، آیا حاضر هستند حکم چهار شاهد را که در سوره نساء آمده، تطبیق کنند؟ اگر جواب به این سوال این است که نخیر، ما نمی توانیم احکام الهی را صد در صد تطبیق کنیم، پس چگونه است که مسلمانان به این نتیجه رسیده اند که دیگر احکام الله قابل اجرا نیست؟ ولو یکی ولو چند تا!
در دنیای فعلی ما در قرن 21، تغییرات سریع اجتماعی و نفوذ فرهنگ جهانی و اینکه جهان به یک دهکده تبدیل شده، باعث شده که اکثر احکام اسلامی با سبک زندگی انسان های مدرن همخوانی نداشته باشد. برای مثال؛ حقوق زنان، آزادی‌های فردی، حقوق بشر، کودک همسری، تربیت سالم، اخلاقیات…. اینها همه مشکلاتی هستند که سد راه یک انسان می شود اگر بخواهد مسلمان باقی بماند و همچنان انسان مدرن محسوب شود. اصل موضوع مورد بحث این مقاله دقیقن همین جاست. چه خواسته و چه ناخواسته، مسلمانان برای حل این مسئله و برای اینکه نشان بدهند اسلام با جوامع مدرن انعطاف پذیر است، به چندین گروه تقسیم شده اند. طبق معمول، هر گروه خود را بر حق می داند و بقیه را تکفیر می کند. بپردازیم به همین گروه ها و اینکه چه دیدگاهی در قبال اسلام دارند. در حال حاضر مسلمانان به طور کلی به سه گروه اصلی تقسیم شده اند: مسلمانان سنت‌گرا، مسلمانان تجددگرا و مسلمانان بنیادگرا. طوریکه در ذیل خواهید خواند، این تقسیم بندی ها نشان‌دهنده تزلزل در احکام اسلامی است و اینکه چرا و چگونه شریعت اسلامی با جوامع مدرن و قوانین انسانی قابل جمع نیست و سازگاری ندارد، برای ما به خوبی عرضه می کند.
۱. مسلمانان بنیادگرا
این دسته از مسلمانان که خود را بنیادگرا می نامند، بر ظاهر دین تأکید دارند و شریعت و فقه را تغییرناپذیر می‌داند. مثلن از ریش گرفته تا طرز لباس پوشیدن و غذا خوردن و خوابیدن، باید طبق رفتار محمد رسول الله باشد. نزد مسلمانان بنیادگرا عقل بدرد بشریت نمی خورد و برای مسلمان شدن و مسلمان باقی ماندن، نیازی به آن نیست. مسلمانان بنیادگرا به دنبال تأسیس جوامعی است که در آن احکام شریعت به‌طور کامل اجرا شود و برای رسیدن به این هدف فقط و فقط حکومت اسلامی و شرعی می خواهند. از نظر بنیادگرایان، دین همه نیازهای مادی، معنوی، دنیوی و اخروی بشر را برآورده می‌کند و با ایجاد حکومت اسلامی می‌توان بهشت زمینی را محقق ساخت. بنیادگرایان با فرهنگ و تمدن غرب شدیدن مخالف‌اند و آن را نتیجه دوری از معنویت و فطرت انسانی می‌دانند. این گروه دشمن اسلام را بیرونی (غرب و بیگانگان) قلمداد کرده و جدایی دین از سیاست را نمی‌پذیرند. آنان بر این باورند که حکومت‌های غیردینی مردم را از شریعت و فقه دور می‌کنند و به همین دلیل باید با این نوع حکومت‌ها مقابله کرد و آنها را سرنگون ساخت.
۲. مسلمانان سنت‌گرا
مسلمانان سنت‌گرا بر رعایت دقیق شریعت و فقه در مقام عمل تأکید می‌کنند و عقل استدلالگر را تنها ابزاری برای ماله کشی کتب اسلامی خود می داند، یعنی عقل آنکه در پای شتر بسته است و در خدمت متون مقدس و الله می باشد و کاربردی غیر از این ندارد. پیروان این دیدگاه تدین را بیش از هر چیز در عمل به شریعت می‌دانند و احکام آن را تغییرناپذیر تلقی می‌کنند. آنان بر ظاهر دین تاکید دارند و دغدغه‌ی برای ایجاد جامعه‌ی با اخلاقیات انسانی فراتر از احکام شریعت ندارند. به نظر آنها، دین وعده‌ی برای تحقق بهشت زمینی نداده و دنیا چیزی جز “چرک دست و میدان بازی” نیست و باید از آن گریخت. این دیدگاه به حکومت‌های غیردینی روی خوش نشان نمی‌دهد و جدایی دین و سیاست را نمی‌پذیرد.
۳. مسلمانان تجددگرا
مسلمانان تجددگرا عقل استدلالگر را به‌عنوان منبعی در کنار کتاب و سنت می‌پذیرد و تلاش می‌کند برای اثبات واقع‌نمایی کتاب و سنت نیز از عقل استفاده کند. تجددگرایان می‌کوشند دین را از تعبد خارج کرده و آن را عقلانی جلوه دهند. در صورت تضاد بین آیات و یافته‌های عقلی، آنان به تأویل روی می‌آورند و تفسیری متفاوت از متون دینی ارائه می‌دهند، طوریکه خود را گیج و دیگران را نفهم فکر می کنند. این دیدگاه شریعت را هدف غایی نمی‌داند و آن را وسیله‌ی برای رسیدن به معنویت و اخلاقی زیستن قلمداد می‌کند. از نظر تجددگرایان، تدین بیش از هر چیز در اخلاقی زیستن و رعایت اصول انسانی مانند مدارا، آسان‌گیری، و رعایت انصاف دیده می‌شود که بدبختانه هیچ یک از اینها در احکام قرآن دیده نمی شود. آنان احکام شریعت را تغییرپذیر می‌دانند و بسیاری از آنها را وابسته به شرایط اجتماعی و فرهنگی چهارده قرن قبل قلمداد می‌کنند. در این نوع اسلام، جدایی دین و سیاست پذیرفته شده و حکومت های غیردینی مانعی برای تحقق ارزش‌های اخلاقی دینی نیستند.
نتیجه
نتیجه اینکه؛ اسلام در مواجهه با تغییرات اجتماعی و فرهنگی دنیای مدرن، به چالش جدی برخورد کرده است. در حالی که بنیادگرایان و سنت‌گرایان به حفظ تمام‌عیار احکام شریعت تأکید دارند، تجددگرایان می‌کوشند با تأویل و انطباق، میان دین و ارزش‌های مدرن پلی بزنند. این اختلاف نظرها نه تنها نمایانگر تزلزل در باورها و احکام اسلامی است، بلکه دال بر این است که اکثر احکام اسلامی دیگر با زندگی مدرن انسانهای قرن 21 سازگار نیستند. برای مسلمانان، این پرسش به وجود می‌آید که آیا دین می‌تواند در کنار تغییرات جهانی به بقای خود ادامه دهد یا نیاز به بازنگری و تعریف دوباره دارد؟ بازنگری و تعریف کدام موارد؟ خدا؟ وحی؟ پیامبر؟ قرآن؟ احکام؟ فقه؟ کدام یک؟
برای مطالعه بیشتر
در همین سایت:
