آیا اخلاق عینی است یا ذهنی؟

کمتر پرسشی در فلسفه به اندازه این پرسش در زندگی روزمره اهمیت دارد. وقتی می‌گوییم شکنجه کردن یک کودک نادرست است، آیا یک واقعیت را بیان می‌کنیم، مانند «آب در ۱۰۰ درجه می‌جوشد»؟ یا یک احساس را، مانند «من گشنیز را دوست ندارم»؟ دینداران اغلب ادعا می‌کنند که تنها خدا می‌تواند اخلاق را عینی بسازد و بدون خدا همه چیز به نظر شخصی تبدیل می‌شود. هر دو نیمه این ادعا شایسته بررسی دقیق است.

این موضوع را در بخش چهارم درس‌گفتار اخلاقیات؛ عینی یا ذهنی؟ نیز بررسی کرده‌ام.

دلایل عینی بودن اخلاق

واقع‌گرایان اخلاقی استدلال می‌کنند که برخی گزاره‌های اخلاقی صرف‌نظر از اینکه دیگران چه فکر می‌کنند درست‌اند. برده‌داری نادرست بود، حتی وقتی بیشتر مردم آن را پذیرفته بودند. اگر اخلاق فقط نظر شخصی بود، نمی‌توانستیم بگوییم یک جامعه پیشرفت اخلاقی کرده است — فقط می‌توانستیم بگوییم سلیقه‌اش تغییر کرده. با این حال، ما واقعاً احساس می‌کنیم که لغو برده‌داری یا دادن حق رأی به زنان، بهبودی واقعی بود. این شهود نیرومند است و توضیح می‌دهد که چرا بسیاری از مردم نسبی‌گرایی محض را نمی‌پذیرند.

دلایل ذهنی بودن اخلاق

در طرف دیگر، نسبی‌گرایان اخلاقی به تنوع بزرگ نظام‌های اخلاقی در طول تاریخ و در فرهنگ‌های گوناگون اشاره می‌کنند. آنچه یک جامعه وظیفه مقدس می‌داند، جامعه دیگر جرم می‌داند. ارزش‌های اخلاقی همچنین با واقعیت‌های فزیکی متفاوت به نظر می‌رسند: می‌توانیم نقطه جوش آب را اندازه بگیریم، اما هیچ ابزاری برای اندازه‌گیری نادرستی وجود ندارد. اگر اخلاق در ساختار جهان نوشته شده بود، چرا انسان‌های صادق و هوشمند این‌قدر عمیق درباره آن اختلاف دارند؟

اما نسبی‌گرایی خطر خودش را دارد. اگر هر دیدگاه اخلاقی به یک اندازه معتبر باشد، پس ممنوعیت آموزش دختران از سوی طالبان «برای آنها درست است» و هیچ کس حق انتقاد از آن را ندارد. کمتر نسبی‌گرایی حاضر است این نتیجه را بپذیرد، و این نشان می‌دهد که نسبی‌گرایی محض آن چیزی نیست که بیشتر ما واقعاً باور داریم.

چرا خدا این مشکل را حل نمی‌کند

اخلاق دینی ادعا می‌کند با بنا کردن اخلاق بر خدا از این بحث فرار می‌کند. اما همان‌گونه که معمای کهن اوتیفرون نشان می‌دهد، این کار فقط مشکل را جابجا می‌کند. اگر کاری خوب است چون خدا به آن فرمان داده، پس اخلاق ترجیح دلبخواهانه یک موجود قدرتمند است. اگر خدا به آن فرمان داده چون خوب است، پس خوبی مستقل از خدا وجود دارد و ما می‌توانیم آن را مستقیماً با خرد بررسی کنیم. در هر دو حالت، توسل به خدا آن بنیاد عینی‌ای را که وعده می‌دهد به ما نمی‌دهد.

اخلاق برای واقعی بودن لازم نیست در ستارگان نوشته شده باشد. کافی است ریشه در زندگی موجوداتی داشته باشد که می‌توانند رنج ببرند و شکوفا شوند.

راه میانه: اخلاقی بر پایه زندگی انسان

دیدگاه خود من این است که اخلاق به آن معنا که واقعیت‌های فزیکی عینی‌اند، کاملاً عینی نیست؛ اما دلبخواهی هم نیست. از واقعیت‌هایی درباره انسان رشد می‌کند: ما درد و شادی را احساس می‌کنیم، به یکدیگر نیاز داریم، می‌توانیم آسیب ببینیم و کمک شویم. با در نظر داشتن این واقعیت‌ها، برخی شیوه‌های زندگی مشترک آشکارا بهتر از دیگران کار می‌کنند. بی‌رحمی، فریب و ستم به زندگی انسان آسیب می‌زنند؛ مهربانی، صداقت و انصاف به آن امکان شکوفایی می‌دهند. اینها موضوع سلیقه نیستند.

پس اخلاق چیزی شبیه طب است. هیچ کتاب قانون واحد و نهایی برای صحت در طبیعت نوشته نشده و دانش طبی پیوسته بهتر می‌شود. اما این به آن معنا نیست که هر نظری درباره صحت به یک اندازه خوب است. می‌توانیم استدلال کنیم، شواهد جمع کنیم، از تجربه بیاموزیم و پیشرفت واقعی کنیم.

چرا این مهم است

اگر باور داشته باشیم که اخلاق تنها از فرمان الاهی می‌آید، باید هر آنچه فرمان‌دهندگان می‌گویند بپذیریم. اگر باور داشته باشیم که فقط نظر شخصی است، نمی‌توانیم از هیچ کس در برابر بی‌عدالتی دفاع کنیم. اخلاقی که بر خرد، همدلی و بهزیستی انسان بنا شده، از هر دو دام دوری می‌کند. به ما زمینه محکمی برای محکوم کردن بی‌رحمی می‌دهد و در عین حال آن‌قدر فروتن نگه‌مان می‌دارد که به آموختن ادامه دهیم — همان چیزی که پیشرفت اخلاقی همیشه به آن نیاز داشته است.