علم و خرافات در زندگی روزمره

در بسیاری از خانه‌های افغانستان، کودکی تعویذ به گردن دارد تا از چشم‌زخم در امان بماند. خانواده‌ها نزد تعویذنویس‌ها و ملاهایی می‌روند که وعده درمان بیماری یا بازگرداندن شوهر را می‌دهند. در سراسر جهان، مردم طالع‌بینی می‌خوانند، از عددهای بدشگون دوری می‌کنند و به داروهایی که پدرکلان و مادرکلان‌شان به آنها قسم می‌خوردند اعتماد دارند. خرافات نشانه حماقت نیست؛ محصول طبیعی شیوه کار ذهن انسان است. اما خرافات می‌تواند آسیب واقعی هم برساند — و علم راهی به ما می‌دهد تا آنچه را کار می‌کند از آنچه فقط به نظر می‌رسد کار می‌کند جدا کنیم.

چرا خرافات درست به نظر می‌رسند

خرافات زنده می‌مانند چون از ضعف‌های اندیشیدن ما بهره می‌برند. تصادف‌ها را می‌بینیم و موفقیت‌ها را به یاد می‌آوریم نه شکست‌ها را: وقتی تعویذ به نظر کار می‌کند، به یادش می‌سپاریم؛ وقتی کودک با این حال بیمار می‌شود، توضیح دیگری پیدا می‌کنیم. در رویدادهای تصادفی الگو می‌بینیم. و بسیاری از بیماری‌ها خودبه‌خود بهتر می‌شوند، پس هر کاری که درست پیش از بهبودی کرده‌ایم، اعتبارش را می‌گیرد.

قدرت پلاسبو

دلیل دیگری هم هست که برخی درمان‌ها به نظر کار می‌کنند: اثر پلاسبو. وقتی مردم باور دارند که درمان می‌شوند، اغلب احساس بهتری دارند — به ویژه در درد، فشار روانی یا خستگی — حتی اگر درمان هیچ اثر واقعی نداشته باشد. این آرامش می‌تواند واقعی باشد، اما از تعویذ یا مراسم نمی‌آید. و اثر پلاسبو عفونت، سرطان یا شکر را درمان نمی‌کند — به همین دلیل تکیه بر خرافات به جای طب می‌تواند کشنده باشد.

پرسش این نیست که آیا مردم احساس می‌کنند کمک شده‌اند؛ پرسش این است که آیا آن درمان بهتر از هیچ کار نکردن عمل می‌کند.

علم چگونه ادعاها را می‌آزماید

روش علمی راهی ساده اما نیرومند برای آزمودن هر ادعا پیشکش می‌کند:

• گروه‌ها را مقایسه کنید: درمان را به یک گروه و درمان ساختگی را به گروه دیگر بدهید و نتایج را مقایسه کنید.
• افراد را تصادفی تقسیم کنید، تا گروه‌ها از هر نظر دیگر همانند باشند.
• از روش «کور» استفاده کنید: نه بیماران و نه کسانی که نتایج را اندازه می‌گیرند نباید بدانند چه کسی چه دریافت کرده، تا انتظارات نتوانند نتیجه را متأثر سازند.
• آزمون را تکرار کنید: یک نتیجه تنها می‌تواند تصادفی باشد؛ اثرهای واقعی بارها و بارها دیده می‌شوند.

این روش‌ها روی بسیاری از باورهای رایج به کار رفته‌اند. برای نمونه، طالع‌بینی در یک پژوهش دوسوکور دقیق که در سال ۱۹۸۵ در مجله Nature نشر شد بررسی گردید؛ نتیجه نشان داد که طالع‌بینان نمی‌توانستند ویژگی‌های شخصیتی را بهتر از تصادف با زایچه‌ها جور کنند. بسیاری از داروهای سنتی نیز به همین شیوه آزموده شده‌اند: برخی دارای مواد مفید درآمدند و بسیاری دیگر هیچ اثری نداشتند.

وقتی خرافات آسیب می‌رساند

خرافات زمانی خطرناک می‌شود که جای کمک واقعی را بگیرد: وقتی کودک بیمار به جای داکتر نزد تعویذنویس برده می‌شود، وقتی بیماری روانی «جن‌زدگی» شمرده می‌شود، یا وقتی مردم به خاطر جادو یا چشم‌زخم مقصر بدبختی دانسته می‌شوند. خرافات همچنین به کسانی قدرت می‌دهد که از ترس سود می‌برند و در برابر خطرهایی که وجود ندارند «محافظت» می‌فروشند.

پرسیدن با احترام

به چالش کشیدن خرافات به معنای تمسخر کسانی که به آن باور دارند نیست. بسیاری از این باورها بخشی از زندگی خانوادگی و فرهنگی‌اند و در جهانی نامطمئن آرامش می‌بخشند. هدف، تشویق یک عادت ساده است: پیش از اعتماد به یک ادعا بپرسید از کجا می‌دانیم درست است، و آیا آزموده شده است. همین یک پرسش، اگر با مهربانی و پیوسته پرسیده شود، می‌تواند صحت، پول و جان انسان‌ها را حفاظت کند — و این قلب شیوه علمی اندیشیدن است.

برای مطالعه بیشتر

در همین سایت:

• سوگیری‌های شناختی: ذهن ما چگونه ما را گمراه می‌کند
• تکامل: بدفهمیده‌ترین نظریه علم

منابع و مطالعه بیشتر:

• Placebo (Wikipedia)
• Randomized controlled trial (Wikipedia)

این نوشته را به انگلیسی بخوانید (English) ←