جرأت کن بفهمی! · Dare to understand!
دین و دولت: درس‌هایی از تاریخ
از جنگ‌های دینی اروپا تا اصلاحات امان‌الله خان در افغانستان، تاریخ درس‌های تلخی درباره پیامد یکی شدن دین و قدرت دولتی پیشکش می‌کند.
این ایده که دین و حکومت باید از هم جدا باشند، اغلب اختراعی نوین و غربی معرفی می‌شود. در واقع، این درس آهسته و دردناک، در طول قرن‌ها آزار و جنگ آموخته شد. تاریخ اینکه جوامع چگونه به جدایی دین از دولت رسیدند، تاریخ مردمانی است که با هزینه‌ای سنگین کشف کردند وقتی چنین نکنند چه رخ می‌دهد.
جنگ‌های دینی اروپا
در قرن‌های شانزدهم و هفدهم، اروپا با درگیری‌های میان کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها از هم پاشید. حاکمان ادعای حق تعیین دین رعایای خود را داشتند و مخالفان زندانی، تبعید یا سوزانده می‌شدند. جنگ سی‌ساله (۱۶۱۸–۱۶۴۸)، که بیشتر بر خطوط دینی جنگیده شد، اروپای مرکزی را ویران کرد؛ برخی مناطق بخش بزرگی از جمعیت خود را در جنگ، قحطی و بیماری از دست دادند.
صلح وستفالیا در ۱۶۴۸ سکولاریزم مدرن را پدید نیاورد، اما نقطه عطفی بود: دولت‌های خسته پذیرفتند که یکسانی دینی را نمی‌توان با زور به دست آورد. در قرن‌های بعد، اندیشمندان روشنگری مانند جان لاک استدلال کردند که دولت حق ندارد بر جان‌ها و باورها فرمان براند و تساهل هم خردمندانه‌تر و هم عادلانه‌تر از آزار است.
جدایی تدریجی
کشورهای گوناگون راه‌های متفاوتی رفتند. ایالات متحده در متمم نخست قانون اساسی (۱۷۹۱) کانگرس را از رسمی ساختن یک دین منع کرد. فرانسه در ۱۹۰۵ قانون جدایی کلیساها از دولت را تصویب کرد. هند، کشوری با ادیان بسیار، پس از استقلال اصول سکولار را در قانون اساسی خود گنجاند. در هر مورد، درس همانند بود: دولتی که از آنِ یک دین است، نمی‌تواند به یکسان از آنِ همه شهروندانش باشد.
تاریخ نشان می‌دهد که وقتی حاکمان ادعا می‌کنند از سوی خدا سخن می‌گویند، این شهروندان — به ویژه اقلیت‌ها و زنان — هستند که بهایش را می‌پردازند.
افغانستان: اصلاحات ناتمام امان‌الله خان
افغانستان نیز در این داستان تاریخ خود را دارد. پس از استقلال در ۱۹۱۹، شاه امان‌الله خان اصلاحاتی بلندپروازانه را آغاز کرد. نخستین قانون اساسی افغانستان را در ۱۹۲۳ آورد، مکتب‌هایی — از جمله مکتب‌های دخترانه — باز کرد، محصلان را برای تحصیل به خارج فرستاد و حجاب اجباری زنان را به چالش کشید. ملکه ثریا بدون حجاب در جمع ظاهر شد و نماد افغانستانی در حال نوسازی گردید.
این اصلاحات با مخالفت شدید رهبران محافظه‌کار دینی و قبیله‌ای روبرو شد که آنها را حمله به اسلام معرفی کردند. شورش گسترش یافت و امان‌الله در ۱۹۲۹ ناچار به کناره‌گیری شد. بسیاری از اصلاحات او لغو گردید. سرنوشت آنها نشان می‌دهد که مرجعیت دینی چگونه می‌تواند علیه تغییر بسیج شود — و اینکه مبارزه برای آموزش و حقوق زنان در افغانستان تازه نیست، بلکه نزدیک به یک قرن عمر دارد.
درس‌هایی برای امروز
- حکومت دینی به سوی کشمکش می‌رود، چون همیشه اختلاف بر سر این است که دینِ چه کسی و تفسیرِ چه کسی باید حکومت کند.
- جدایی هم از ایمان و هم از آزادی حفاظت می‌کند، و دین را از فاسد شدن به دست قدرت سیاسی نگه می‌دارد.
- اصلاحات به بیش از فرمان نیاز دارد. تجربه امان‌الله نشان می‌دهد که تغییر پایدار به آموزش، فهم عمومی و پشتیبانی گسترده نیاز دارد.
- پیشرفت می‌تواند برگردانده شود، به همین دلیل هر نسل باید از آزادی‌هایی که نسل پیشین به دست آورده دفاع کند.
افغانستان امروز زیر یکی از افراطی‌ترین شکل‌های حکومت دینی در جهان معاصر زندگی می‌کند. تاریخ به ما نمی‌گوید این وضع دقیقاً چگونه پایان خواهد یافت. اما می‌گوید که هیچ جامعه‌ای با یکی کردن قدرت دولت و مرجعیت دین به صلح و آزادی پایدار نرسیده است — و بسیاری با جدا کردن آنها به آن رسیده‌اند.
برای مطالعه بیشتر
در همین سایت:
منابع و مطالعه بیشتر:
این نوشته را به انگلیسی بخوانید (English) ←
