چرا انسان‌ها باور دارند؟ روانشناسی ایمان

تقریباً همه جوامع بشری که تا کنون وجود داشته‌اند، به موجودات نادیدنی باور داشته‌اند: ارواح، نیاکان، فرشتگان، شیاطین یا خدایان. دینداران اغلب این را دلیلی بر وجود خدا می‌دانند: اگر این همه انسان در این همه جای جهان باور داشته‌اند، آیا ممکن است همه‌شان اشتباه کرده باشند؟ اما پرسش دیگری هم می‌توان پرسید که بسیار روشنگرتر است: چرا انسان‌ها این‌قدر آسان باور می‌کنند؟ پاسخ این پرسش کمتر درباره آسمان و بیشتر درباره ذهن انسان چیزی به ما می‌گوید.

ذهنی که برای دیدن نیت ساخته شده

نیاکان ما در جهانی پر از خطر زنده ماندند. خش‌خش علف‌ها ممکن بود صدای باد باشد، یا صدای یک درنده. کسی که گمان می‌کرد درنده است و فرار می‌کرد، گاهی احمق به نظر می‌رسید؛ اما کسی که گمان می‌کرد باد است، گاهی خورده می‌شد. از همین رو، تکامل ذهن‌هایی را برگزید که به سرعت عامل می‌بینند — موجوداتی دارای نیت — حتی آنجا که هیچ عاملی وجود ندارد. روانشناسان این را «تشخیص بیش‌فعال عاملیت» می‌نامند.

همین گرایش امروز هم خود را نشان می‌دهد. سر کمپیوتری که «نمی‌خواهد» کار کند داد می‌زنیم، احساس می‌کنیم یک رشته بدشانسی «عمداً» به سراغ ما آمده، و در ابرها چهره می‌بینیم. وقتی رعد، بیماری یا خشکسالی توضیحی نداشت، طبیعی بود که روحی خشمگین را در پشت آنها تصور کنند. دین لازم نبود از هیچ اختراع شود؛ از عادت‌های فکری‌ای رشد کرد که ذهن ما از پیش داشت.

ترس از مرگ و جستجوی معنا

انسان شاید تنها جانوری باشد که می‌داند روزی خواهد مرد. این دانستن ترسناک است و ادیان تسلی نیرومندی پیشکش می‌کنند: وعده اینکه مرگ پایان نیست، که عزیزان را دوباره خواهیم دید، و که بی‌عدالتی این زندگی در زندگی دیگر جبران خواهد شد. یک باور برای اینکه تسلی‌بخش باشد لازم نیست درست باشد؛ و تسلی، دلیل نیرومندی برای چسبیدن به یک باور است.

بسیاری از ادیان به پرسش معنا نیز پاسخ می‌دهند. به ما می‌گویند چرا اینجا هستیم و چه باید بکنیم. برای کسی که با فقر، جنگ یا از دست دادن عزیزان روبروست، داستانی آماده که در آن رنج هدفی دارد، می‌تواند زندگی را قابل تحمل بسازد. فهمیدن این نکته مهم است: مردم معمولاً به این خاطر باور نمی‌کنند که شواهد را سنجیده‌اند، بلکه به این خاطر که باور، نیازهای عاطفی واقعی آنها را برآورده می‌سازد.

تعلق، هویت و ترس از طرد شدن

دین به ندرت نتیجه‌ای شخصی است که کسی به تنهایی به آن رسیده باشد. در کودکی آموخته می‌شود، پیش از آنکه توانایی پرسیدن داشته باشیم، و با خانواده، زبان، جشن‌ها و جامعه درهم تنیده است. شک کردن به ایمان پدر و مادر می‌تواند مانند خیانت به آنها احساس شود. در بسیاری از جوامع، از جمله افغانستان، این شک می‌تواند طرد شدن، مجازات یا خطر نیز به همراه داشته باشد.

وقتی یک باور با هویت و تعلق گره می‌خورد، پرسیدن درباره آن مانند حمله به خود ما احساس می‌شود. به همین دلیل است که استدلال به تنهایی کمتر ذهن‌های دینی را تغییر می‌دهد، و به همین دلیل آزادی پرسیدن نه تنها باید با قانون، بلکه با فرهنگی که تردید صادقانه را مجازات نمی‌کند، حمایت شود.

اینکه یک باور گسترده است، به ما می‌گوید ذهن انسان چگونه کار می‌کند؛ اما نمی‌گوید که آن باور درست است یا نه.

آسودگیِ یقین

نامطمئن بودن ناخوشایند است. دین پاسخ‌های نهایی می‌دهد: این درست است، آن نادرست است، پس از مرگ چنین می‌شود. علم و فلسفه، در مقابل، اغلب می‌گویند «هنوز نمی‌دانیم». برای بسیاری از مردم، یک پاسخ قطعی — حتی اگر نادرست باشد — امن‌تر از یک پرسش صادقانه احساس می‌شود. ذهن ما همچنین از طریق «سوگیری تأییدی» از آنچه از پیش باور داریم دفاع می‌کند: شواهدی را که ایمان ما را تأیید می‌کند می‌بینیم و شواهدی را که آن را به چالش می‌کشد نادیده می‌گیریم.

این به چه معناست — و به چه معنا نیست

توضیح اینکه چرا مردم باور دارند، به تنهایی ثابت نمی‌کند که همه ادعاهای دینی نادرست هستند. آن پرسش باید جداگانه، با شواهد و استدلال، بررسی شود. اما این توضیح یک استدلال رایج را از میان برمی‌دارد: این ایده که باور باید درست باشد چون همگانی است. باور همگانی است، چون ذهن انسان به گونه‌ای ساخته شده که باور کردن را آسان می‌سازد.

فهمیدن روانشناسی ایمان باید ما را مهربان‌تر هم بسازد. دینداران احمق نیستند؛ انسان هستند و به ترس، از دست دادن و نیاز به معنا همان‌گونه پاسخ می‌دهند که انسان‌ها همیشه پاسخ داده‌اند. وظیفه یک آزاداندیش تمسخر آنها نیست، بلکه پیشکش چیزی بهتر است: شهامت نگریستن به جهان آن‌گونه که هست، و یافتن معنا، آرامش و همبستگی بی‌آنکه نیاز باشد به چیزی باور کنیم که نمی‌توان درستی‌اش را نشان داد.