آگاهی چیست؟ اندیشیدن درباره اندیشیدن

ما اغلب واژه «آگاهی» را ساده به کار می‌بریم: آگاه بودن از وقت، آگاه بودن از یک مشکل، آگاه بودن از پیرامون خود. اما گونه ژرف‌تری از آگاهی وجود دارد که فیلسوفان آن را آغاز خرد دانسته‌اند: توانایی نه تنها اندیشیدن، بلکه دیدن اینکه چگونه می‌اندیشیم — یک گام عقب رفتن از باورها، احساسات و عادت‌های خود و بررسی آنها. این موضوع نخستین اپیسود پادکست ما بود و من باور دارم که هنوز یکی از مهم‌ترین موضوع‌هاست.

سطوح آگاهی

می‌توانیم چند سطح را از هم جدا کنیم:

آگاهی از جهان: دیدن آنچه پیرامون ما رخ می‌دهد.
آگاهی از خود: شناختن احساسات، خواسته‌ها و واکنش‌های خود.
آگاهی از اندیشیدن خود: دیدن اینکه باورهای ما از کجا آمده‌اند، چگونه استدلال می‌کنیم و کجا ممکن است اشتباه کنیم. روانشناسان این را فراشناخت — اندیشیدن درباره اندیشیدن — می‌نامند.

بیشتر زندگی روزمره با «خودکار» پیش می‌رود. واکنش نشان می‌دهیم، آنچه به ما آموخته‌اند تکرار می‌کنیم و بی‌درنگ از عادت‌ها پیروی می‌کنیم. آگاهی زمانی آغاز می‌شود که این جریان خودکار را قطع کنیم و بپرسیم: چرا این را باور دارم؟ چرا چنین واکنشی نشان دادم؟ آیا راه دیگری برای دیدن این هست؟

زندگی سنجیده

سقراط به شکل مشهوری گفت که زندگی ناسنجیده ارزش زیستن ندارد. او زندگی خود را به پرسیدن از شهروندان آتن گذراند و به آنها نشان داد که باورهایی که با اطمینان داشتند — درباره عدالت، شجاعت و دینداری — اغلب آشفته یا متناقض‌اند. هدفش تحقیر آنها نبود، بلکه بیدار کردن آنها بود. او باور داشت که دانش واقعی با شناختن مرزهای دانسته‌های ما آغاز می‌شود.

آگاهی از لحظه‌ای آغاز می‌شود که دیگر تنها نمی‌پرسیم «چه باور دارم؟» و شروع می‌کنیم به پرسیدن «چرا آن را باور دارم؟»

آگاهی و آزادی

بدون آگاهی، کاملاً آزاد نیستیم. کسی که هرگز باورهای به ارث رسیده‌اش را به پرسش نگرفته، به معنای مهمی توسط دیگران هدایت می‌شود — توسط پدر و مادر، روحانیان، حاکمان یا تبلیغ‌کنندگان. آگاهی به ما امکان می‌دهد این تأثیرها را بررسی کنیم و تصمیم بگیریم کدام را نگه داریم. به همین دلیل است که نظام‌های خودکامه، دینی و سیاسی، اغلب پرسشگری را دلسرد می‌کنند: کنترل مردمی آگاه بسیار دشوارتر است.

آگاهی و مسئولیت

آگاهی مسئولیت هم می‌آورد. وقتی بدانیم که تعصب‌های ما شاید ناعادلانه باشند، خشم ما شاید نابجا باشد، یا کارهای ما به دیگران آسیب می‌زند، دیگر نمی‌توانیم پشت نادانی پنهان شویم. این ناخوشایند است و یکی از دلایلی است که مردم گاهی ترجیح می‌دهند از نزدیک به خود نگاه نکنند. اما همین است که رشد اخلاقی را ممکن می‌سازد.

چگونه آگاهی را پرورش دهیم

پیش از واکنش درنگ کنید. چند ثانیه اندیشیدن می‌تواند یک تصمیم را تغییر دهد.
باورهای خود را بنویسید و بپرسید چه شاهدی از هر کدام پشتیبانی می‌کند.
به کسانی که با شما مخالف‌اند گوش دهید و بکوشید دلایل آنها را بفهمید.
احساسات خود را ببینید — ترس، غرور، خشم — و اینکه چگونه اندیشیدن شما را شکل می‌دهند.
گسترده بخوانید، به ویژه بیرون از سنت خودتان.

آگاهی یک مقصد نیست، یک تمرین است. هیچ کس یک بار برای همیشه کاملاً آگاه نمی‌شود. اما هر بار که یک گام عقب می‌رویم و ذهن خود را بررسی می‌کنیم، کمی آزادتر، کمی خردمندتر و کمی مسئول‌تر در برابر زندگی‌ای که می‌کنیم می‌شویم. برای افراد و جوامعی که می‌کوشند از چنگ دگم رها شوند، هیچ آغازی مهم‌تر از این نیست.