آزادی وجدان: حقی که زیربنای همه حقوق است

در میان همه حقوق بشر، یکی آن‌قدر بنیادین است که به آسانی نادیده گرفته می‌شود: حق اینکه خودمان بیندیشیم. پیش از آنکه بتوانیم آزادانه سخن بگوییم، آزادانه عبادت کنیم یا آزادانه رأی بدهیم، باید نخست آزاد باشیم باورهای خود را درباره جهان شکل دهیم. آزادی اندیشه، وجدان و باور، پایه خاموشی است که بسیاری از آزادی‌های دیگر بر آن استوارند.

این موضوع اپیسود یازدهم پادکست توران با آرمان، «آزادی اندیشه»، نیز بود.

آزادی وجدان به چه معناست

آزادی وجدان یعنی هیچ کس — نه دولت، نه روحانیت، نه خانواده و نه جامعه — حق ندارد انسانی را به داشتن یا رها کردن یک باور مجبور کند. باور دینی و نداشتن باور را به یکسان در بر می‌گیرد. از باورمندی که می‌خواهد دین خود را به جا آورد، از کسی که می‌خواهد دینش را تغییر دهد، و از کسی که می‌خواهد هیچ دینی نداشته باشد حفاظت می‌کند. همچنین آزادی شک کردن، پرسیدن و تصمیم نگرفتن را نیز شامل می‌شود.

در اینجا تفاوت مهمی هست. کارهای ما را می‌توان به طور معقول محدود کرد وقتی به دیگران آسیب می‌زنند. اما اندیشه‌ها و باورهای درونی ما به خودی خود به هیچ کس آسیب نمی‌زنند. دولتی که مردم را به خاطر باورشان مجازات می‌کند، از جامعه حفاظت نمی‌کند؛ ادعای مالکیت بر ذهن مردم را دارد.

قوانین بین‌المللی چه می‌گویند

این اصل یک اختراع غربی یا یک نظر شخصی نیست. ماده ۱۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر، که سازمان ملل متحد در ۱۹۴۸ تصویب کرد، می‌گوید هر کس حق آزادی اندیشه، وجدان و دین دارد، از جمله آزادی تغییر دین یا باور خود. همین حق به عنوان قانون الزام‌آور در ماده ۱۸ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶) نیز حفاظت شده که افغانستان آن را تصویب کرده است.

کمیته حقوق بشر سازمان ملل که این میثاق را تفسیر می‌کند، روشن ساخته است که این حفاظت باورهای خداباورانه، غیرخداباورانه و خداناباورانه، و نیز حق اقرار نکردن به هیچ دین یا باوری را در بر می‌گیرد. همچنین اعلام کرده که هیچ کس را نمی‌توان مجبور به آشکار کردن باورهایش کرد، و آزادی داشتن یک باور را اصلاً نمی‌توان محدود ساخت — حتی در زمان حالت اضطرار.

چرا این حق نخست می‌آید

ببینید وقتی آزادی وجدان انکار شود چه رخ می‌دهد. آزادی بیان بی‌معنا می‌شود، چون مردم نمی‌توانند آنچه را اندیشیدنش ممنوع است بگویند. آموزش به تلقین تبدیل می‌شود، چون پاسخ‌های اجباری جای پرسش‌ها را می‌گیرند. علم نمی‌تواند پیشرفت کند، چون کشفیات ناخوشایند سرکوب می‌شوند. و دموکراسی نمی‌تواند کار کند، چون شهروندان نمی‌توانند آزادانه نظریاتی را که انتخاب‌هایشان به آن بستگی دارد شکل دهند.

جامعه‌ای که تعیین می‌کند مردمش چه باور داشته باشند، از پیش همه آزادی‌های دیگر را گرفته است.

کجا پایمال می‌شود

با وجود این تعهدات، آزادی وجدان یکی از گسترده‌ترین حقوق پایمال‌شده در جهان است. در شماری از کشورها، ترک دین (ارتداد) یا نقد دین (توهین به مقدسات) جرم جنایی است و در برخی جاها مجازاتش اعدام است. حتی جایی که قانون خاموش است، فشار اجتماعی می‌تواند به همان اندازه سخت باشد: کسانی که به ایمان به ارث رسیده خود شک می‌کنند یا آن را ترک می‌کنند، ممکن است با طرد خانواده، از دست دادن کار، خشونت یا تبعید روبرو شوند.

بسیاری از افغانستانی‌ها این واقعیت را از نزدیک می‌شناسند. برای آنها، حق آزاد اندیشیدن یک اصل انتزاعی در یک سند سازمان ملل نیست؛ تفاوت میان صادقانه زیستن و در ترس زیستن است. دفاع از آن یعنی دفاع از انسان‌های واقعی — محصلان، نویسندگان، زنان، اقلیت‌های دینی و ناباوران — که تنها «جرم» آنها داشتن باوری است که دیگران با آنها شریک نیستند.

از ما چه می‌خواهد

آزادی وجدان تنها چیزی نیست که از دولت‌ها می‌خواهیم؛ چیزی است که در زندگی خود نیز تمرین می‌کنیم. از ما می‌خواهد همان آزادی‌ای را که برای خود می‌خواهیم به دیگران بدهیم: بگذاریم فرزندان‌مان بپرسند، دوستان‌مان مخالفت کنند، و ایده‌ها را نقد کنیم بی‌آنکه انسان‌هایی را که به آنها باور دارند تحقیر کنیم. از باورمندان و ناباوران به یکسان می‌خواهد بپذیرند که تنها راه مشروع برای تغییر ذهن کسی، دلیل است، هرگز زور.

ذهن آزاد آغاز جامعه آزاد است. پس حفاظت از حق اندیشیدن تنها یکی از آرمان‌ها در میان بسیاری نیست؛ پیش‌شرط همه آرمان‌های دیگر است.

برای مطالعه بیشتر

در همین سایت:

• آزادی بیان و مرزهای آن
• سکولاریزم چیست — و چه نیست

منابع و مطالعه بیشتر:

• Universal Declaration of Human Rights (United Nations)
• Freedom of thought (Wikipedia)

این نوشته را به انگلیسی بخوانید (English) ←